21 Νοεμβρίου γιορτάζει η εκκλησία του χωρίου μας

1479741387314-c1192a7b-5549-49dd-893f-2127d6fe88c81479741463015-702e9827-9ebe-4cb5-a210-b65266cc92c8 1479741517739-54cc3dcd-4239-4a11-9a26-e154bccacdd3

ΤΑ ΠΟΛΥΣΠΟΡΙΑ

Ένα από τα έθιμα που τηρούμε ακόμη στο Παλαιοξάρι είναι την ημέρα που εορτάζουμε τα Εισόδια της Παναγίας ,που γιορτάζει η εκκλησία του χωριού μας να φτιάχνουμε πολυσπόρια. Βράζουν μαζί σιτάρι, καλαμπόκι, φακή,φασόλια,κ.α.μετά το βράσιμο το σέρβιραν με ζάχαρη και τριμμένο καρύδι  . Αυτό καθ΄ αυτό το έθιμο με έσμπρωξε να αναζητήσω πληροφορίες, τόσο για τις πηγές του όσο και για άλλες λεπτομέρειες.

Ο Φίλιππος Βρετάκος (“Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των”) περιγράφει μεταξύ άλλων το έθιμο της Παναγιάς της Πολυσπορίτισσας: «Ονομάζουν όμως αυτήν και Πολυσπορίτισσα (Ευρυτανία, Δυτ.Μακεδονία, κ.α.), επειδή την ημέραν αυτήν, κατά το έθιμον, έβραζαν εντός χύτρας “πολυσπόρια”, ήτοι διαφόρους δημητριακούς καρπούς και όσπρια, ως σιτάρι, αραβόσιτον (καλαμπόκι), λαθούρια, ρεβίθια, φασόλια, κουκκιά κ.τ.λ., τα οποία εμοίραζαν εις τον κόσμον “για τα χρόνια πολλά”, δια να εξασφαλίσουν δηλαδή κατά το ερχόμενο έτος την αφθονίαν των καρπών. […] μοιράζουν δηλαδή “απαρχές” και θυμίζουν τα αρχαία “Πυανέψια” του ίδιου περίπου μήνα».

Ο Δημήτριος Λουκόπουλος (“Γεωργικά της Ρούμελης”, Αθήνα 1938, σελ.171) αναφέρει: «Την 21ην Νοεμβρίου, οι γεωργοί γιορτάζουν την Πολυσπορίτισσα ή Μεσοσπορίτισσα. Πολυσπορίτισσα λένε, γιατί σε πολλά χωριά παίρνουν πολυσπόρια (σιτάρι, καλαμπόκι, κουκκιά, κ.λ.π.) και πάνε στην πηγή, τα ρίχνουν μέσα και λένε: όπως τρέχει το νερό, να τρέχει το βιό. Παίρνουν νερό και γυρίζουν. Επίσης τη μέρα αυτή αντίς άλλο φαγητό βράζουν τα πολυσπόρια, τρώνε και μοιράζουν και σε δικούς τους για χρόνια πολλά. Μεσοσπορίτισσα, όπως λένε, το είπαν με το να μεσιάζη τότε η πρώιμη σπορά τους. Κι αυτή τη μέρα βασιλεύει η πούλια, αν τύχη ξαστεριά. Κι όπως θα κάμη αυτήν τη μέρα, θα κάμη και τις σαράντα κατοπινές μέρες».

Ο Καθηγητής Δημ. Λουκάτος  (Τα Φθινοπωρινά, σελ. 132) παρατηρεί : Ο λαός τα Εισόδια της Παναγίας τα έχει συνδέσει εύστοχα με την είσοδο στο χειμώνα αλλά και με τη σοδειά του, αφού βρίσκεται στην  αρχή του χειμώνα και  σηματοδοτεί το τέλος περίπου της εσοδείας (έχουν συγκεντρωθεί σχεδόν όλοι οι καρποί στο σπίτι) και  την αρχή της νέας περιόδου  με τη σπορά των δημητριακών, που ανάλογα με την περιοχή έχει τελειώσει (Αποσπορίτισσα), η έχει φτάσει στη μέση (Μεσοσπορίτισσα)  ή και στην αρχή ακόμη (Αρχισπειρίστρα)….. Στην Παναγία-Δήμητρα, όπως εύστοχα  παρατηρεί ο αείμνηστος Καθηγητής της Λαογραφίας,  προσφέρεται  «ευχαριστήρια πανσπερμία για το καλό που πέρασε και για το καλό που πρέπει να συνεχιστεί» καθώς η σοδειά του καλοκαιριού έχει καταναλωθεί σχεδόν  κατά το ήμισυ: «Μισό ’φαγα , μισό ΄σπειρα, μισό  ’χω να περάσω».

Ο Γεώργιος Μέγας (“Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας”)αναφέρει : Για να ενισχύσουν την αύξηση των σπαρτών και την καρποφορία, οι γεωργοί βράζουν, όπως και κατά τα Εισόδια της Θεοτόκου, πολυσπόρια (καλαμπόκι και στάρι μαζί) και τα πάνε στην εκκλησία και τα διαβάζει ο παπάς. Τό’χουν σε καλό, όπως λέγουν, να τα βλογήσει ο Θεός, να γίνουν περισσότερα παρέκεια. Τα μοιράζουν στα σπίτια, για ν’αντρειωθούν τα σπαρτά.

Μέσα στις λοιπές καταγραφές, ανακάλυψα και αυτή του Βασίλη Λαμνάτου (“Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας”) όπου αναφέρει : Στις καλομέρες του Νοέμβρη γίνεται και το μάζεμα των ελιών, που θα δώσουν το πρωτολάδι κι απ’αυτό θα στείλουν οι νυκοκυραίοι ένα μπουκάλι στην εκκλησιά για το άναμμα των καντηλιών και για την ευλογία του παπά. Με το πρωτολάδι οι νοικοκυρές θα φτιάξουν πάλι και τηγανίτες και γλυκά, συνήθως χαλβά, για να τα μοιράσουν στη γειτονιά και σ’ αυτούς που δεν έχουν λάδι. Θα τους δώσουν κιόλας και λίγο σ’ ένα μπουκάλι, για να φτιάξουν καμιά λαχανόπιτα, να φάνε και να ευχηθούν “και του χρόνου πιότερο” ή “και του χρόνου να μην το χαρούν τα κιούπια”.

Αυτή η καταγραφή έρχεται και ταιριάζει με την επιθυμία του πατέρα μου να φτιάχνει κάθε χρόνο τέτοια μέρα χαλβά (κουταλίσιο) αλλά και με την κίνηση των λοιπών γυναικών του χωριού να φτιάχνουν και να κερνάνε στο καφενείο, μετά την εκκλησία,  διάφορα γλυκά.

Τα Εισόδια αντιστοιχούν, όπως είναι γνωστό, με την τελετουργική είσοδό της Θεοτόκου στα «Άγια των αγίων», αφού οι γονείς της, λόγω της συλλήψεώς της σε προχωρημένη ηλικία, θεώρησαν τη γέννησή της θαύμα και την αφιέρωσαν σε ηλικία τριών ετών στο ναό. Ανάλογη  με την ηλικία και την τελετουργία είναι και η εικονογραφία της ημέρας, σύμφωνα με την οποία η Παναγία νήπιο εισέρχεται στο ναό, συνοδευόμενη από λαμπαδηφόρες παρθένες και τους γονείς της.

Η Παναγία, λοιπόν, συνδέεται με την καλή σοδειά (Καλοσοδειά), τη γονιμότητα της γης, πράγμα που δηλώνει και η εθιμική πανσπερμία, η προσφορά δηλαδή την ημέρα αυτή σε όλο σχεδόν τον ελληνικό χώρο φαγητού που παρασκευάζεται από πολλούς σπόρους μαζί. Ο λαός το λέει πολυσπόρια, αλλού δε αναφέρονται ως μπόλια ή μπομπόλια ή μπουσμπουρέλια.

Πολλά από τα λατρευτικά έθιμα, όπως ήδη επισημαίνει ο Γ. Μέγας, είναι αγροτικά, με πανάρχαιες ρίζες και αφορούν στην προσπάθεια εξευμενισμού αφ’ ενός και ευχαριστιών αφ’ ετέρου προς τον δαίμονα  της βλάστησης με την προσδοκία της καλής εσοδείας.  Επειδή μάλιστα οι καιρικές συνθήκες δεν είναι σε όλη την Ελλάδα οι ίδιες  η έναρξη των αγροτικών εργασιών, και κυρίως της σποράς, δεν γίνεται συγχρόνως και έτσι τα έθιμα,  κατά  βάσιν ίδια γίνονται σε διαφορετικές ημέρες που απέχουν λίγο μεταξύ τους. Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου σφραγίζει το τέλος ή αλλού το  μέσον της  σποράς. Έτσι ο λαός τη λέει Αποσπορίτισσα  ή Μεσοσπορίτισσα και τη θεωρεί προστάτρια της σοδειάς (εισόδια), γι αυτό και «Αποσοδειά» και προς τιμήν της «εισάγει» συμβολικά, κατά  αρχαία συνήθεια (πανσπερμία) στο ναό «πολυσπόρια».  Η  προσφορά  της πανσπερμιάς είχε και τον χαρακτήρα κολλύβων προς τους νεκρούς. Είναι  άλλωστε γνωστό ότι όσπρια είναι το κύριο  φαγητό  των νεκροδείπνων και μνημοσύνων. Οι αρχαίοι εξ άλλου προσέφεραν πανσπερμία στη Δήμητρα και τους Δαίμονες της ευφορίας της γης καθώς και στον ψυχοπομπό Διόνυσο και τις  ψυχές των νεκρών, την τρίτη ημέρα των Ανθεστηρίων, τους λεγομένους Χύτρους, όταν  ήταν ανοιχτός ο Aδης. Αλλά και κατά την εποχή  της συγκομιδής καρπών των δένδρων, που συμπίπτει με τους μήνες Οκτώβριο-Νοέμβριο, τον μήνα Πυανεψιώνα, μοίραζαν κουκκιά.  Η μετάληψη της πανσπερμίας μετέδιδε στους μετέχοντες καλή τύχη. Ο Μ.Nilsson(Greekpopularreligion, NewYork 1940, ελληνική μετάφραση Ι. Θ. Κακριδή, Αθήνα 1953) χαρακτηρίζει τη  συνήθεια των πολυσπορίων– πανσπερμίαςένα από τα πιό χαρακτηριστικά παραδείγματα συνέχειας ανά τους αιώνες μιάς λατρευτικής συνήθειας, που ανήκει στο στρώμα της λαϊκής θρησκείας.

Θα κλείσω αυτή την καταγραφή με ένα τμήμα αφηγήματος που άντλησα από το διαδίκτυο και ας μου συγχωρεθεί το ανώνυμο αλλά δεν κατάφερα να βρω στοιχεία  περί του συγγραφέα κλπ.

«Κείτονταν παράλυτη εκεί στη γωνιά της παρατημένη στον κόσμο της η γριά, όταν της έφτασε η μυρουδιά στη μύτη. Πολυσπόρια. Τι όμορφα που μυρίζαν τα μαγκούφικα. Να ΄χε μισό πιατάκι. Η μυρουδιά που ερχόντανε απ’ την κουζίνα την είχε αποτρελάνει εντελώς. Η νύφη τα ανακάτευε μες τη μεγάλη μπακιρένια κατσαρόλα με την ξύλινη κουτάλα, κι εκείνα άχνιζαν με μια εξαίσια μυρουδιά. Πολυσπόρια λέει, της ήρθε ταμπλάς.

Θέλει να σηκώσει το γέρικο κουφάρι, μα δε μπορεί, πέφτει πίσω ξανά στα μαξιλάρια.

-Μια κταλιά μουρή Νίφ.

Κάνει ν’ απλώσει το χέρι, δεν σηκώνεται τ’ άτιμο, και βρίσκεται ξανά στον κόσμο της. Βλέπει τον εαυτό της Νιόνυφη που βράζει στο μπακιρένιο το τσουκάλι πολυσπόρια.

-Τι μοσχοβολιά είναι τούτη ρε γυναίκα, και πεθαμένο ακόμα ανασταίνει, έλεγε ο γέροντάς της, Θεός σχορέστον, ακόμα και η πεθερά της, ο καλός λόγος που της χρώσταγε ήταν γι’ αυτά τα πολυσπόρια.

-Για στα χέρια σου ορέ νύφη! Τέτοιο φαί θα ‘χω να το μολογάω.

ΗΛΙΑΣ Ν.ΠΟΛΥΖΩΗΣ

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ